HAYVAN
SAĞLIĞI, YETİŞTİRİCİLİĞİ ve SU ÜRÜNLERİ ŞUBE MÜDÜRLÜĞÜ
İHBARI
MECBUR HASTALIKLAR
(2004-14 Tebliğ):
DELİ DANA HASTALIĞI
(SIĞIRLARIN SÜNGERİMSİ BEYİN HASTALIĞI)
(Bovine
Spongiform Encephalopathy)
Bovine spongiform encephalopathy (BSE), sığırların merkezi sinir
sistemini etkiyen, yavaş ilerleyen, dejeneratif ve ölümle sonuçlanan
bir hastalığıdır. Hastalık yaygın olarak “Deli inek hastalığı” (mad
cow disease) olarakta isimlendirilmektedir.
Hastalık ilk defa, Kasım 1986’da İngiltere’de teşhis edilmiştir. Daha
sonra Belçika, Danimarka, Fransa, Almanya, İrlanda, İtalya,
Liechtenstein, Lüksemburg, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsviçre’de
ki hayvanlarda da görülmüştür. Kanada, Falkland Adaları, Kuveyt ve
Umman’da ise hastalığın ithal edilen hayvanlarda görüldüğü
bildirilmiştir.
Epidemiyoloji
Epidemiyolojik veriler, BSE’nin asıl kaynağının kontamine yemlerin
tüketilmesi olduğunu göstermiştir. Fakat yemlerdeki BSE’nin asıl
kaynağı henüz tam açıklık kazanmamıştır. Bu konuda başlıca 4 görüş
bulunmaktadır.
Bu görüşlerden epidemiyolojik verilerle en çok destekleneni; hastalığın
kaynağının koyunlardaki scrapie hastalığı olduğudur. Scrapie en az
iki yüzyıldır İngiltere’deki koyunlarda görülmektedir. 1980’lere
doğru İngiltere’deki koyun popoulasyonunda önemli bir artış olmuş ve
muhtemelen koyunlardaki scrapie hastalığıda artmıştır.
Diğer bir görüş; İngiltere’deki sığırlarda BSE’nin nadirende olsa
mevcut olduğu ve rendering işlemleri sırasında etkenin imha
olmayarak sığır yemleri ile hastalığa neden olduğudur.
Scrapie’nin sığırlar için enfeksiyöz olan yeni bir suşunun ortaya
çıktığı, et-kemik unu ile sığır yemlerine karıştığı ve ithal edilen
Afrika kemik unlarından kaynaklandığı yönünde görüşlerde
bulunmaktadır.
BSE erkek ve dişi yetişkin sığırlarda ve genellikle de 4-5 yaşındaki
hayvanlarda görülmektedir.
Yapılan deneysel çalışmalar hastalıklı beyin dokusunun, ağız yolu ile
veya beyin içine enjekte edilerek buzağı, koyun, keçi, domuz,
maymun, fare ve kobaylara verildiğinde hastalığın oluştuğunu
göstermiştir.
Etken BSE ile doğal olarak enfekte hayvanların beyin dokusunda,
omuriliğinde ve retinasında (gözde) tespit edilmiştir. Bu nedenle bu
kısımlar riskli organlar olarak tanımlanmış ve Avrupa Birliği
ülkelerinde insan tüketiminde kullanılması yasaklanmıştır. Son
olarak, Avrupa Birliği 12 ayın üzerindeki yaştaki sığırların
omurilikleri, tonsilleri, gözleri ve beyinlerini içeren kafası ile
her yaştaki sığırların doudenumdan rektuma kadar ki bağırsaklarını
Nakledilebilir spongiform
encephalopathy (Transmissible spongiform encephalopathy)- TSE grubu
hastalıklar için spesifik risk materyali olarak belirlemiştir.
BSE etkeni hayvanda saptanabilir bir immun yanıt veya yangısal bir
reaksiyon oluşturmamaktır. Hastalığın tedavisi olmadığı gibi
koruyucu aşısıda bulunmamaktadır.
Hastalığın Etkeni
BSE, grubunda yer alan bir hastalık olarak sınıflandırılmaktadır.
BSE’ye neden olan etkenin insanlar ve hayvanlardaki benzer
hastalıkların etkenleri ile çok fazla yakınlığı bulunmaktadır.
İnsan ve hayvanlarda görülen Nakledilebilir Spongiform
Encephalopathy’ler aşağıda belirtilmektedir.
Hayvanlarda Görülenler
Bovine Spongiform Encephalopathy : Sığırlarda
Scrapie : Koyun ve keçilerde
Transmissible Mink Encephalopathy : Minklerde
Feline Spongiform Encephalopathy : Kedilerde
Kronik Wasting Disease : Geyiklerde
Exotic Ruminantlardaki BSE : Nyala, kudu vb.
İnsanlarda Görülenler
Creutzfeldt-Jakob disease (CJD)
The new variant Creutzfeldt-Jakob disease (vCJD)
Gerstmann-Straüussler-Scheinker syndrome (GSSS)
Familial fatal insomnia (FFI)
BSE ve diğer TSE’lere sebep olan etken hakkındaki bilgiler bilimsel
olarak henüz tam kesinleşmemiş olup bu konudaki tartışmalar halen
devam etmektedir.
Etkenin bu güne kadar bilinen özelliklerin dışında özelliklere sahip
bir virus, bir prion veya bir virino olduğu konusunda 3 temel teori
bulunmaktır. Günümüzde BSE’ye neden olan etkenin prion (nükleik asit
içermeyen) olarak adlandırılan bir protein partikülü (PrP) olduğu
yönündeki görüş yaygın olarak kabul görmektedir.
Son yıllarda yapılan çalışmalar sonucunda insanlarda görülen yeni
variant Creutzfeldt-Jakob (vCJD) hastalığı etkeni ile BSE etkeninin
birbiri ile özdeş, aynı özelliklere sahip olduğu bildirilmektedir.
Etken pek çok fiziksel ve kimyasal işlemlere oldukça dayanıklıdır.
Tavsiye edilen fiziksel inaktivasyon derecesi otoklavda 134-138 °C’de
18 dakikadır. Ancak bu ısı aralığınında tamamen inaktivasyonu
sağlayamayabileceği belirtilmektedir. Etken alkol, formol, ultra
viyole gibi işlemlere oldukça dayanıklıdır.
Hastalığın Geçişi
BSE enfekte et kemik unlarını içeren yemlerin alınması sonucunda ortaya
çıkmaktadır.
İatrojenik (hatalı uygulama, hatalı enjeksiyon vb.) yolla bulaşmaya
bağlı bir BSE vakası bildirilmemiş olmakla birlikte bu yolun
potansiyel bir vasıta olabileceği belirtilmektedir.
BSE’nin normal şartlarda sığırdan-sığıra veya sığırdan diğer hayvan
türlerine geçtiğine dair bir bulgu bulunmamaktadır.
Sınırlı sayıdaki araştırmada, çok düşük seviyede maternal veya vertikal
geçişin meydana gelebileceği ileri sürülmüştür ve bu konudaki
çalışmalar devam etmektedir.
Creutzfeldt-Jakob hastalığının yeni bir varyantının ortaya çıkışı oral
(ağız) yolla geçiş ihtimalini de ortaya koymaktadır.
Klinik Bulgular
BSE’den etkilenen sığırların sinir sisteminde ilerleyen (şiddeti artan)
bir dejenerasyon şekillenir ve hastalık ölümle sonuçlanır.
Hastalığın inkubasyon periyodu (bir hayvanın enfekte hale geldiğinden
ilk hastalık belirtilerini gösterdiği ana kadar geçen zaman) 2-8 yıl
arasında değişebilir.
BSE’nin klinik belirtileri çok değişiklik gösterir. BSE’li sığırların
pek çoğunda belirtilerin gelişimi birkaç hafta hatta ay ( 2 hafta-6
ay) alır iken nadiren çok kısa da sürebilir.
Şüpheli hayvanların büyük bir kısmı dikkatli takip edildiğinde aşağıda
belirtilen semptomların çoğunu gösterirler.
·
Korku, endişe
·
Sinirlilik, asabiyet
·
Beton zeminlerde yürümeye, köşeleri dönmeye, kapalı alanlara
girmeye, kapılardan geçmeye ve süt sağdırmaya karşı isteksizlik
·
İnsanlara ve diğer sığırlara karşı saldırganlık
·
Sağımda tekme atma
·
Başı aşağıda tutma, baş ve boyun kısmına dokunmaya aşırı tepki
·
Ses
ve ışığa aşırı hassasiyet
·
Özellikle arka ayaklarla, yüksek adımlarla yürüme
·
Kalkma zorlukları
·
Deri titremeleri
·
Kondüsyon, ağırlık ve süt veriminde düşüşler
·
Şiddetli burun kaşıntısı
Hastalığın Teşhisi
Günümüzde, canlı hayvanda hastalığı saptayabilecek bir test
bulunmamaktadır. Canlı hayvanda klinik belirtiler kısmında yer yer
alan semptomlar izlenerek şüpheli hayvanlar tesbit edilebilmektedir.
Ancak BSE’li hayvanlarda görülen belirtilerin bir kısmı aşağıda
belirtilen hastalıklarda da görülebilmektedir.
·
Hypomagnesaemia
·
Nervous ketosis
·
Encephalic listeriosis and other encephalitides
·
Polioencephalomalacia or cerebro-cortical necrosis
·
Intra-cranial tumours
Bu hastalıklara özgü diğer belirtileri göstermeyen sadece sinir sinir
sistemi hastalıklarına ilişkin belirtileri gösteren 20 ayın
üzerindeki bir hayvan BSE şüpheli olarak değerlendirilmelidir.
Hastalığın teşhisi, histopatolojik inceleme (beyin dokusunun ve
omuriliğin ölüm sonrası mikroskopik muayenesinde karekteristik
bulguların tesbiti), immunohistolojik boyamalarda etkenin tesbiti,
elektron mikroskopik muayenelerde BSE fibrillerinin görülmesi ile
yapılabilmektedir.
Hastalığın varlığının tesbitine yönelik geniş kapsamlı taramalarda
kullanılan Avrupa Birliği tarafından onaylanmış 3 hızlı test (Biorad,
Prionic check, Enfer test sistem) bulunmaktadır. 5 adet hızlı test
ise inceleme safhasındadır.
Bakanlığımızca Alınan Önlemler
BSE hastalığının ortaya çıkışından itibaren konu Bakanlığımızca
dikkatle izlenmektedir. Ülkemiz insan ve hayvan sağlığının korunması
amacıyla hastalık görülen ülkelerden çift tırnaklı canlı hayvan,
hayvan maddeleri, hayvansal orijinli yem katkı maddeleri ve bu
maddeleri ihtiva eden yemlerin ithal edilmesi 25.05.1990 tarihinde
yasaklanmıştır. Halen Avrupa Birliği ülkelerinden canlı hayvan ve
hayvansal ürünlerin ülkemize ithalatı yapılmamaktadır.
Ülkemizde Bakanlığımıza bağlı Veteriner Kontrol ve Araştırma
Enstitüleri bünyesindeki laboratuvarlarda, sığırlarda sinirsel
bulgularla seyreden çeşitli hastalıkların teshisi maksadıyla
incelenen merkezi sinir sistemi dokularında BSE’nin tanıtıcı
bulguları tespit edilmemiştir. Mevcut diğer bilimsel kurumlarda da
hastalığın tespit edildiğine dair bir kayıt bulunmamaktadır.
Bakanlığımız devam etmekte olan teşhis çalışmalarına ek olarak,
mezbahalarda kesime alınan hayvanlarda hastalık taramasını başlatmak
için hazırlıklarını sürdürmekte, yine konu ile ilgili eğitici
çalışmalara ağırlık vermektedir.
Korunma ve Önlemler
Uluslararası Salgın Hastalıklar Ofisi (OIE)’nce sağlığın korunması
amacı ile alınması gereken önlemlere yönelik tavsiyeleri aşağıda
belirtilmektedir.
Hastalıktan ari ülkelerde
Sinirsel hastalıkların belirtisini gösteren hayvanların patolojik
teşhisinin yapılması,
İthalatta canlı ruminantlar ve onların ürünlerine karşı önlem alınması,
Embriyo ithalatı için strateji ve politika belirlenmesi önerilmektedir.
Hastalığın görüldüğü ülkelerde
Belirlenen vakalarda hayvanların kesimi ve tazminat ödenmesi,
Memeli hayvanların işlemden geçirerek yeniden kullanıma sunulacak
proteinlerinin kontrolü,
Sığırların takibi ve tanımlanmasının etkin bir şekilde sağlanması
önerilmektedir.
Tıbbi Olarak Alınması Gereken Önlemler
BSE’den şüpheli hayvan dokuları ile temas halindeki laboratuvar
çalışanları uygun koruyucu giysiler giymeli ve fiziksel ve kimyasal
muamelelerin büyük bir kısmına karşı oldukça dirençli olan etkene
maruz kalmamak için çok titiz çalışmalıdır.
Creutzfeldt-Jakob hastalığının yeni bir varyantının son zamanlarda
ortaya çıkışı, BSE etkeninin insanlar için enfektif olabileceğini
göstermiştir. BSE bulaşıcı bir hastalık değildir. Bu nedenle
laboratuvarda alınması gerekli tedbirler kaza ile meydana
gelebilecek iatrojenik, gözle veya ağız burun yolu ile maruz
kalmaları önleyecek niteliktedir.
Mevzuat
Sığırların Süngerimsi Beyin Hastalığı (BSE)
Madde 124-
Laboratuvar raporuna bağlı olarak sığırlarda BSE hastalığı tespit
edildiğinde hayvan sağlık zabıtası komisyonu toplanarak hastalık
çıkış kararı alır ve ilan eder.
a) Bir işletmede,
BSE’li ve BSE’den şüpheli hayvanlar tespit edildiğinde itlaf edilir
ve yakılarak gömülür.
b) BSE tanısı
konan hayvanlarla geçmişte ortak yem tüketen hayvanların pedigri
kayıtlarına "BSE Bulaşmış Olabilir" şeklinde bir ifade işlenir ve
BSE tablosu açısından bu hayvanlar yaşamları boyunca izlenir.
c) Bakanlık
hastalıkla ilgili gerek gördüğü her türlü mücadele esaslarını tespit
ederek valiliklere bildirir.
s